- Từ những thập kỷ cuối của thế kỷ XX đến nay, cùng với sự thay đổi mạnh mẽ của gia đình - xã hội, vấn đề giới và phụ nữ cũng có những thay đổi to lớn. Ngày nay, hiếm thấy các phương tiện truyền thông đại chúng dùng hai từ “phái yếu” để chỉ phụ nữ. Thay vào đó là những từ như “phái đẹp”, “người đàn bà thép”, “người phụ nữ quyền lực”…

• Đề tài về phụ nữ trên báo chí Việt Nam hiện nay

Hai Bà Trưng - hai người phụ nữ nổi tiếng thời xưa của Việt Nam

Quyền tham chính của phụ nữ và vai trò của Báo phụ nữ

Hàng ngàn năm trước đây do chịu ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo “trọng nam khinh nữ”, cả cuộc đời người phụ nữ trong xã hội phong kiến Việt Nam chỉ được coi như là “cái bóng” của người đàn ông với những quan niệm như “xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử”. Kể từ khi quyền của người phụ nữ Việt Nam lần đầu tiên được khẳng định “nam nữ bình quyền” trong bản Hiến pháp 1946, đến nay bức tranh nữ quyền ở Việt Nam đã có thêm rất nhiều điểm sáng.

Các báo cáo của các tổ chức quốc tế đều có một nhận định chung: Việt Nam đã có rất nhiều hành động nhằm giảm bớt sự kỳ thị và bất bình đẳng giữa nam giới và phụ nữ. Những hành động này thậm chí đã được thể chế hóa thành chính sách nhà nước, thành văn bản luật, liên quan trực tiếp đến nữ giới: Luật Bình đẳng giới năm 2006; Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2007; Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014… và nhiều luật khác.

Đề cập quyền tham chính của phụ nữ có thể thấy qua một số văn bản sau: Nghị quyết Hội nghị Trung ương 7 khóa XII đã xác định rõ mục tiêu đến năm 2030: “Phải có cán bộ nữ trong cơ cấu Ban Thường vụ cấp ủy và tổ chức đảng các cấp. Tỷ lệ nữ cấp ủy viên các cấp đạt từ 20-25%; tỷ lệ nữ đại biểu Quốc hội, Hội đồng Nhân dân các cấp đạt trên 35%.”

Chủ tịch Hồ Chí Minh với đại biểu dự Đại hội phụ nữ toàn quốc lần thứ III, tháng 3/1961 (Ảnh tư liệu)

Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2011-2020 xác định mục tiêu phấn đấu đến năm 2020, về cơ bản bảo đảm sự bình đẳng thực chất giữa nam và nữ trên mọi lĩnh vực với 7 mục tiêu cụ thể. Trong đó, mục tiêu thứ nhất là tăng cường sự tham gia của phụ nữ vào các vị trí quản lý, lãnh đạo nhằm giảm khoảng cách giới trong lĩnh vực chính trị; các cơ quan, đơn vị có tỷ lệ nữ từ 30% trở lên, nhất thiết có cán bộ lãnh đạo chủ chốt là nữ.

Điều 11, Chương II, Luật Bình đẳng giới quy định bình đẳng giới trong lĩnh vực chính trị: nam, nữ bình đẳng trong tham gia quản lý nhà nước, tham gia hoạt động xã hội, xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của cộng đồng hoặc quy định, quy chế của cơ quan, tổ chức; Bình đẳng trong việc tự ứng cử và được giới thiệu ứng cử đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân, tự ứng cử và được giới thiệu ứng cử vào cơ quan lãnh đạo của tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp...

Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội, Luật Bầu cử đại biểu HĐND các cấp cũng quy định phụ nữ có quyền bầu cử, ứng cử cũng như các cơ chế để bảo đảm phụ nữ được thực hiện những quyền đó. Ở Việt Nam, ngoài các chương trình hành động của Chính phủ, ngoài sự bảo vệ của pháp luật, để thực sự có một xã hội bình đẳng giới trong lĩnh vực chính trị, còn cần phải thay đổi quan niệm của nhiều người. Do vậy báo chí ngày càng đóng vai trò quan trọng để tuyên truyền, thực thi quyền tham chính của phụ nữ, một trong những quyền, nghĩa vụ cơ bản của con người.

Bà Sương Nguyệt Ánh - Tổng Biên tập tờ “Nữ Giới Chung”

Đặc biệt dòng báo chí phụ nữ giữ vai trò thiết yếu trong việc thúc đẩy, khẳng định quyền tham chính của phụ nữ. Tờ “Nữ Giới Chung” - tờ báo phụ nữ đầu tiên với vai trò chủ bút của bà Sương Nguyệt Ánh ra đời, từ đó báo chí Việt Nam xuất hiện dòng báo chí phụ nữ, đánh dấu một mốc quan trọng trong lịch sử phong trào phụ nữ, đưa ra những quan điểm tiến bộ về phụ nữ, về nữ quyền, nam nữ bình đẳng, vai trò của phụ nữ...

Báo phụ nữ có thể hiểu là dòng báo chí chuyên về các vấn đề, lĩnh vực liên quan đến nữ giới. Đồng thời là một trong những diễn đàn quan trọng nhất trên phương tiện truyền thông đại chúng của phụ nữ và những người quan tâm đến phái nữ nói chung.

Cho đến nay, báo chí phụ nữ ở Việt Nam đã và đang tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh phòng, chống các tệ nạn xã hội, lên án các hành vi xâm phạm đến phụ nữ, trẻ em, góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của phụ nữ, trẻ em, phản ánh kịp thời tâm tư, nguyện vọng chính đáng của hội viên, phụ nữ.

Có thể kể đến những cơ quan báo chí đại diện tiêu biểu của báo chí phụ nữ Việt Nam hiện nay: Báo Phụ nữ Việt Nam (PNVN), Phụ nữ Thủ đô (PNTĐ), Phụ nữ TP.HCM (PNTPHCM). Đây đều là 3 cơ quan ngôn luận của Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ Thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.

Ngoài ra, còn nhiều ấn phẩm báo, tạp chí, trang tin khác chuyên cung cấp các thông tin về nữ giới. Báo chí phụ nữ là lực lượng truyền thông quan trọng góp phần tác động để thay đổi những nhận thức sai lầm của công chúng, xóa bỏ các định kiến giới về quyền tham chính của phụ nữ.

Bà Nguyễn Thị Bình - nhà ngoại giao nổi tiếng của Việt Nam

Thông tin về quyền tham chính của phụ nữ trên Báo phụ nữ

Quyền tham gia của phụ nữ trong lĩnh vực chính trị được thể hiện qua một số nội dung chính đó là: quyền được bầu cử, ứng cử, tham gia vào các hoạt động quản lý nhà nước. Quyền bình đẳng với nam giới trong tham gia bầu cử ứng cử và tham gia trong bộ máy nhà nước là một trong những quyền cơ bản, nội dung thông tin quan trọng được ưu tiên hàng đầu được báo chí phụ nữ đăng tải thường xuyên, kịp thời.

Qua khảo sát 3 báo phụ nữ trong khoảng thời gian 5 năm từ 2016 - 2020 cho thấy số lượng tin bài viết về vấn đề quyền phụ nữ trong lĩnh vực chính trị chiếm số lượng và tỉ lệ cao với 1.131 tin bài. Trong đó: báo PNVN với 497 tin bài/1131 (chiếm 43,9%), tiếp đến là báo PNTPHCM với 421/1131 (chiếm 37,3%) và báo PNTĐ với 213/1131 (18,8%).

Nội dung thông tin về nữ quyền trong lĩnh vực chính trị được thể hiện thông qua những thành tựu phụ nữ đạt được trong lĩnh vực chính trị và nêu ra những bất cập, hạn chế còn hiện hữu. Từ đó chỉ ra nguyên nhân và tìm giải pháp để quyền tham chính của phụ nữ được đảm bảo và phát huy.

Những thành tựu đạt được của phụ nữ trong lĩnh vực chính trị có thể thấy qua nội dung thông tin các bài viết được đăng tải trên báo chí phụ nữ. Lần đầu tiên Việt Nam đã có 3 nữ ủy viên Bộ Chính trị, có nữ Chủ tịch Quốc hội- một trong 4 vị trí lãnh đạo cao nhất của bộ máy tổ chức Đảng và Nhà nước, cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước đồng thời cũng là nơi hoạch định, phê chuẩn, giám sát việc thực hiện các chính sách của quốc gia. Cũng lần đầu tiên chúng ta được chứng kiến có 8 nữ Bí thư tỉnh ủy - những người đứng đầu các địa phương (gồm: Thái Nguyên, Hà Nam, Ninh Bình, Lạng Sơn, Lai Châu, Vĩnh Phúc, Yên Bái, An Giang).

Phụ nữ Việt Nam tham gia vào các cơ quan nhà nước: lập pháp, hành pháp, tư pháp, và còn tham gia vào các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp... Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam là một tổ chức chính trị rộng lớn dành cho phụ nữ hoạt động vì sự bình đẳng, phát triển của phụ nữ, chăm lo bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và chính đáng của phụ nữ. Tổ chức này hoạt động rộng khắp trên cả nước từ trung ương đến địa phương và cấp cơ sở với các chi hội phụ nữ. Các cơ quan báo chí phụ nữ trực thuộc Hội Liên hiệp Phụ nữ các cấp đã và đang thực hiện theo đúng chức năng, nhiệm vụ, tôn chỉ, mục đích đề ra trong công tác truyền thông về nữ giới.

Tuy nhiên, trong thực tế vẫn còn một số những bất cập, hạn chế của vấn đề quyền phụ nữ trong lĩnh vực chính trị được báo chí phụ nữ cung cấp thông tin, đăng tải chi tiết. Có thể kể đến trước tiên đó là khoảng cách xa giữa các quyền được quy định trong luật và thực tiễn, khoảng cách chênh lệch giữa nam giới và nữ giới trong lĩnh vực này. Mặc dù, Việt Nam xếp thứ hạng cao trên thế giới về tỷ lệ nữ đại biểu Quốc hội, nhưng vẫn còn khoảng cách khá lớn giữa tỷ lệ nam và nữ, đặc biệt là tỷ lệ phụ nữ nắm giữ các vị trí lãnh đạo. Vẫn còn những rào cản từ phía gia đình, xã hội đối với phụ nữ khi tham gia công tác xã hội, chính trị.

Bất bình đẳng giới vẫn tồn tại ở nhiều nơi

Dù pháp luật không có sự phân biệt nam nữ, nhưng thực tế các quy định cho nam và nữ vẫn còn khoảng cách, bất lợi lớn vẫn nghiêng về phụ nữ. Bất bình đẳng giới ở Việt Nam vẫn tồn tại trong lĩnh vực chính trị và là rào cản đối với sự phát triển của phụ nữ. Cụ thể, số lượng cán bộ nữ trẻ tuổi còn ít, điều kiện thể hiện năng lực và phát huy vai trò còn hạn chế; vị thế lãnh đạo và quản lý chưa tương xứng với tiềm năng, chưa kịp thời khắc phục những tồn tại để có những chính sách phù hợp trong xây dựng nguồn cán bộ nữ; cán bộ nữ thường được bố trí đảm nhận các công việc liên quan đến lĩnh vực văn hóa - xã hội; việc thực hiện chính sách đối với cán bộ nữ hiện nay tùy thuộc vào sự quan tâm của lãnh đạo từng đơn vị...

Bên cạnh đó, do sự phân biệt về tuổi nghỉ hưu dẫn đến sự phân biệt độ tuổi trong quy hoạch, bổ nhiệm, đề bạt giữa nam giới và nữ giới; nhiều cấp ủy và chính quyền các cấp, các ngành còn chưa nhận thức đầy đủ quan điểm công tác cán bộ nữ; gánh nặng công việc gia đình và những định kiến về năng lực quản lý của phụ nữ gây trở ngại đối với phụ nữ tham gia vào lĩnh vực chính trị; sự bất bình đẳng trong vấn đề tham chính của phụ nữ, có những trở lực khiến phụ nữ khi bước chân ra xã hội khó tiến thân như: cơ quan thẩm quyền thiếu quy hoạch, kế hoạch đào tạo chưa hợp lý; về phía chị em, hạn chế xuất phát từ bản tính thiếu ý chí phấn đấu, thiếu tự tin hay đố kỵ...

Trong nhiệm kỳ 2016-2021 đã chứng kiến những kết quả chưa từng có của phụ nữ trong lĩnh vực có ý nghĩa quyết định hàng đầu đối với bình đẳng giới: tham chính. “Đảm bảo yếu tố bình đẳng giới trong bầu cử ĐBQH khóa XV và đại biểu HĐND nhiệm kỳ 2021 – 2026” bài viết trên báo Phụ nữ Việt Nam số ra ngày 12/11/2020. Hội LHPNVN tổ chức Hội thảo tham vấn chuyên gia về một số dự thảo văn bản liên quan đến công tác bầu cử đại biểu quốc hội khóa XV và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2021 - 2026. Các ý kiến của chuyên gia đã gợi mở nhiều nội dung quan trọng liên quan đến vấn đề bình đẳng giới, dấu ấn của nữ giới trong công tác bầu cử sắp tới.

Bà Lê Thị Ngân Giang – Chuyên gia chính sách luật pháp của Hội LHPNVN lưu ý vấn đề tỷ lệ đồng ý giới thiệu ứng viên ở hội nghị cử tri dưới 50% thì không đạt, cần lưu tâm để đảm bảo sự công bằng.

Báo chí phụ nữ ngày càng phát triển tại Việt Nam

Báo chí phụ nữ đã và đang tập trung cung cấp thông tin, kiến thức cũng như định hướng về quyền phụ nữ trong lĩnh vực chính trị, có thể khái quát một số thành công chính sau:

Thứ nhất, thông tin được cập nhật thường xuyên, kịp thời. Có thể khẳng định, bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá sự phát triển của mỗi quốc gia. Vì sự tiến bộ phụ nữ luôn là một trong những mục tiêu quan trọng đã khẳng định trong các văn kiện, nghị quyết, chỉ thị của Đảng…nhằm tạo cơ sở pháp lý, tạo điều kiện và cơ hội trao quyền cho nữ giới trong các lĩnh vực đặc biệt là chính trị.

Khảo sát công chúng, kết quả cho thấy, 236/365 lượt đánh giá chọn tiêu chí cập nhật thường xuyên, kịp thời là tiêu chí đầu tiên để đánh giá thông tin về quyền tham chính trên báo chí phụ nữ đã đạt được. Với nền tảng báo chí được phát triển trên cả hai loại hình báo in và báo điện tử, báo chí phụ nữ thường xuyên được cập nhật kịp thời đến công chúng những thông tin về vấn đề tham chính của phụ nữ và đáp ứng nhu cầu tiếp nhận thông tin của nhiều đối tượng công chúng khác nhau.

Bên cạnh đó, các báo phụ nữ hiện nay cũng đều tập trung vào việc khai thác, tiếp cận các thông tin về quyền tham chính theo hướng chuyên sâu và đa dạng về nội dung, hình thức thể hiện. Hiện nay, nhiều tác phẩm báo chí viết về bình đẳng giới trong lĩnh vực chính trị được triển khai tổ chức sản xuất theo hướng đa phương tiện được đăng tải trên báo điện tử thu hút sự quan tâm của công chúng. Trước sự phát triển và thay đổi mạnh mẽ của công nghệ số như hiện nay, báo điện tử sẽ là một trong những kênh truyền thông quan trọng và thiết thực để công tác thông tin truyền thông về các vấn đề tham chính của nữ giới được triển khai phổ biến rộng rãi hơn.

Thứ hai, nội dung thông tin đầy đủ, thiết thực, bám sát quyền tham chính của phụ nữ. Hệ thống báo chí phụ nữ với vai trò là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước, của các cấp Hội Phụ nữ. Báo chí phụ nữ đã thông tin một cách đầy đủ, thiết thực về quan điểm, chủ trương, chính sách, đường lối của Đảng và Nhà nước về vấn đề nữ quyền.

Cùng với đó bám sát thực tiễn phát triển của xã hội, báo chí phụ nữ đã thông tin về các vấn đề nữ quyền đồng bộ, toàn diện trên các mặt: bình đẳng giới, chống bất bình đẳng giới, xóa bỏ định kiến giới, quyền phụ nữ trên các lĩnh vực của đời sống xã hội, vai trò, vị trí của người phụ nữ trong xã hội hiện đại… Qua đó, góp phần nâng cao hiểu biết của công chúng về các thông tin quyền tham chính của nữ giới, đồng thời khẳng định chủ trương, đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước về quyền tham chính của phụ nữ là hoàn toàn đúng đắn, phù hợp với sự phát triển của đất nước.

Khảo sát cho thấy, có đến 182/365 lượt bình chọn quan tâm đến quyền của phụ nữ trong lĩnh vực chính trị so với các lĩnh vực khác: kinh tế, văn hóa – giải trí, giáo dục – việc làm, hôn nhân – gia đình...

Thứ ba, thông tin về quyền tham chính của phụ nữ trên báo chí phụ nữ được chuyển tải dễ hiểu, mang tính đại chúng. Với chức năng nhiệm vụ, vai trò, vị trí của báo phụ nữ, đối tượng công chúng đích của dòng báo chí này chính là nữ giới ở tất cả các lĩnh vực, ngành nghề, trình độ văn hóa, địa bàn cư trú, độ tuổi khác nhau nên việc thông tin được đăng tải trên báo chí phụ nữ phải mang tính đại chúng, nội dung thông tin chuyển tải dễ hiểu.

Nhờ có 2 loại hình báo in và báo điện tử, việc cung cấp thông tin cho công chúng được chuyển tải dễ dàng, công chúng tiếp nhận thông tin dễ dàng. Việc sử dụng các thể loại báo chí cơ bản trong hình thức chuyển tải thông tin báo chí phụ nữ phổ biến nhất đó là: tin, bài phản ánh, phỏng vấn. Những thể loại này đều được sử dụng ngôn ngữ ngắn ngọn, súc tích, dễ hiểu với dung lượng phù hợp. Do vậy công chúng dễ dàng tiếp nhận được thông tin về quyền tham chính của phụ nữ.

Truyền thông về vấn đề phụ nữ tham chính trên báo chí phụ nữ hiện nay vẫn còn một số những bất cập

Bên cạnh những thành công đã đạt được truyền thông về vấn đề phụ nữ tham chính trên báo chí phụ nữ hiện nay vẫn còn một số những bất cập, hạn chế nhất định, cụ thể như sau:

Một là, nội dung thông tin, tác phẩm báo chí chưa hấp dẫn, chưa thu hút được độc giả. Nội dung nhiều bài viết chưa hấp dẫn công chúng, hàm lượng thông tin, chất lượng thông tin chưa nhiều. Kết quả khảo sát cho thấy, ý kiến đánh giá của công chúng đối với thông tin báo chí phụ nữ về nữ quyền chưa thu hút sự chú ý của độc giả do cả nội dung và hình thức trình bày được coi là nổi bật và hấp dẫn chỉ chiếm được 74/365 lượt bình chọn.

Đôi khi vì quá chú trọng đến việc này mà thông tin lại trở nên vừa thừa, vừa thiếu do chỉ nêu mà không có được những đánh giá, phân tích xác đáng. Ngay như các bài viết về chủ trương, đường lối, quan điểm chính sách của Đảng, Nhà nước về các vấn đề nữ quyền, số lượng bài viết tập trung vào việc đưa tin đơn thuần, trích dẫn nội dung trong các văn kiện nhiều hơn các bài viết có ý kiến đánh giá, đưa ra những phân tích cụ thể.

Hai là, chiến lược thông tin chưa được đồng bộ, nhỏ lẻ và thiếu tính liên tục. Các nội dung thông tin về quyền tham chính trên báo chí phụ nữ thường thiếu tính đồng bộ và chưa có được chiến lược cụ thể, dài kỳ, tập trung. Mỗi báo lại có những nội dung khác nhau với cách tiếp cận và truyền tải thông tin khác nhau. Tuy nhiên, cũng dẫn đến tình trạng những vấn đề quan trọng trong lĩnh vực chính trị sẽ không có sự tập trung, đồng nhất được thể hiện ở trên báo chí phụ nữ trong cùng thời điểm.

Ba là, tính tương tác trên báo điện tử chưa cao, thể hiện mức độ quan tâm của công chúng đối với nội dung thông tin bài viết trên báo điện tử. Công chúng có thể thực hiện các tương tác trên báo thông qua các thao tác chính "Quay lại trang chủ”, “Tìm kiếm", “Xem tiếp’… hoặc tham gia bình luận, gửi ảnh và tư liệu đóng góp ngay dưới bài đăng. Qua khảo sát của tác giả chỉ nhận được 65 phản hồi ghi nhận tính tương tác của báo chí phụ nữ.

Điều này cho thấy, báo chí phụ nữ cần phải tăng cường, tạo ra những sản phẩm báo chí và thay đổi phương thức, cách thức chuyển tải thông tin để tạo ra những bước chuyển mới trong nâng cao tính tương tác thu hút sự quan tâm của công chúng.

Thúc đẩy quyền tham chính của phụ nữ trên báo chí hiện nay

Một số đề xuất

Thứ nhất, sự phối hợp giữa các cơ quan báo chí với các bộ, ban, ngành liên quan. Công tác truyền thông về quyền tham chính không chỉ là nội dung của cơ quan chuyên trách thuộc một bộ, ban ngành cụ thể nào mà phải là nhận thức chung trong điều hành và hoạch định nội dung chính sách của các cơ quan hành chính nhà nước, đặc biệt ở cấp lãnh đạo đơn vị và cơ sở đào tạo báo chí, truyền thông.

Hoạt động truyền thông về quyền phụ nữ trong lĩnh vực chính trị cần sự phối kết hợp giữa cơ quan chuyên trách với các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, xã hội và được thông qua mạng lưới nhân sự trong khắp các địa phương và các bộ, ngành. Để thông tin về các vấn đề nữ giới trong lĩnh vực chính trị được tiếp cận tới công chúng một cách thường xuyên, liên tục và có định hướng rõ ràng, các cơ quan báo chí cần phải chủ động kết nối và trao đổi thông tin.

Thứ hai, tăng cường tính định hướng trong các bài viết cũng như các chuyên trang chuyên mục về phụ nữ tham chính trên báo chí phụ nữ. Nội dung các bài viết về phụ nữ tham chính nhiều khi mới chủ yếu dừng ở mức trung lập. Thậm chí, vẫn còn tồn tại những bài viết thiên kiến và chưa có tính định hướng.

Vì thế, việc thể hiện yếu tố nhạy cảm giới trong nội dung bài viết sẽ có tác động tới tư duy và quan điểm của một số lượng lớn độc giả đặc biệt là nữ cũng là góp phần trong công cuộc tạo dựng bình đẳng giới, trao quyền cho phụ nữ và thay đổi khuôn mẫu giới truyền thông trong xã hội Việt Nam về quyền tham chính của phụ nữ.

Trao tặng nữ doanh nhân Việt Nam tiêu biểu Cúp Bông hồng Vàng